Ta sama ekipa i ten sam scenariusz? Spór o ustawę frankową zdradza przyszłość SKD

Czas czytania: 7 minut

Proporcjonalizacja zamiast jednolitej sankcji i prymat mechanizmów publicznoprawnych nad cywilnoprawnymi – tak można streścić pomysł Ministerstwa Sprawiedliwości na zapewnienie należytej ochrony polskiemu konsumentowi w relacji z instytucją finansową. I trzeba przyznać, że nie brzmi to źle: stan polskiego rynku usług bankowych wydaje się w pełni uzasadniać potrzebę rozszerzenia nadzoru, a także systemu kar administracyjnych za naruszenia obowiązków informacyjnych w umowach kredytów konsumenckich. Jednak czy rozbudowa tych mechanizmów powinna jednocześnie skutkować zawężeniem ochrony, z której konsument może skorzystać w sądzie? Zapraszamy do naszej analizy.

Z tekstu dowiesz się:

  • Które założenia Ministerstwa Sprawiedliwości, przyjęte w nowej odsłonie ustawy o kredycie konsumenckim, są korzystne dla kredytobiorców, a które dają nadzieję bankom
  • Dlaczego sankcje nakładane na banki powinny być proporcjonalne i w jaki sposób ta proporcjonalność jest rozumiana przez rządzących
  • Jakie podejście w kwestii mechanizmów sankcyjnych prezentuje Rzecznik Finansowy
  • Co łączy ustawę frankową z ustawą o kredycie konsumenckim i jakie ma to znaczenie dla sytuacji konsumentów.

Nowa ustawa o kredycie konsumenckim: co ma się zmienić?

W przestrzeni publicznej trwa gorąca dyskusja o ostatecznym kształcie rozwiązań, które znajdą się w ustawie o kredycie konsumenckim. W październiku Ministerstwo Sprawiedliwości, będące gospodarzem tego projektu, przeprowadziło trzy spotkania prekonsultacyjne z uczestnikami rynku, które – wg założeń resortu – powinny usprawnić docelowe konsultacje publiczne. 3 listopada 2026 roku projekt ustawy został wpisany do wykazu prac legislacyjnych rządu, natomiast same konsultacje mają ruszyć w grudniu br.

Jedną z ważniejszych zmian wprowadzanych nową ustawą będzie przebudowa dotychczasowego systemu sankcji wobec instytucji finansowych. Obecnie, za naruszenia przepisów, bank (lub inna instytucja pożyczkowa) może zostać pozbawiony zarobku na umowie – taką możliwość daje art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim z 2011 roku. Sankcja ta ma charakter jednolity, tj. nie podlega miarkowaniu. Katalog naruszeń, kwalifikujących umowę do objęcia sankcją jest zamknięty i sprecyzowany w ustawie. Nowy projekt uwzględnia zalecenia zawarte w unijnej dyrektywie CCD2, i wprowadza prymat sankcji publicznoprawnej nad prywatnoprawną. Polska, podobnie jak i inne państwa UE, jest zobligowana do stworzenia systemu nadzoru nad rynkiem finansowym, którego skuteczność ma zostać zagwarantowana za pomocą mechanizmów sankcyjnych.

Sankcja kredytu darmowego pozostanie w polskim systemie prawnym, ale w zmienionej formie. Rząd chce wprowadzić proporcjonalizację sankcji – dotychczasowy „darmowy kredyt” będzie obowiązywał wyłącznie w przypadku najpoważniejszych naruszeń, związanych np. z błędnym podaniem całkowitej kwoty kredytu, całkowitej kwoty do zapłaty czy oprocentowania. Bank nie będzie mógł również pozbawiać kredytobiorcy prawa do wcześniejszej spłaty kredytu i pobierać opłat przed zawarciem umowy.

Lżejsze sankcje obowiązywać będą natomiast w przypadku naruszeń o mniejszej wadze. Przykładowo, jeśli bank nie poinformuje konsumenta o jakiejś opłacie, to nie będzie mógł jej pobierać. Równolegle do opisywanych sankcji funkcjonować będą mechanizmy natury publicznoprawnej, a urzędami sprawującymi nadzór nad rynkiem będą KNF i UOKiK.

Stworzenie skutecznego, proporcjonalnego i odstraszającego systemu kar administracyjnych ma zapewnić odpowiedni i przede wszystkim jednakowy standard ochrony dla wszystkich konsumentów. Rządzącym zależy, by konsument nie musiał iść do sądu celem wyegzekwowania swoich roszczeń. Kierunek tych zmian będzie zatem korzystny zwłaszcza dla tych klientów sektora, w przypadku których roszczenie, ze względu na niską wartość, jest nieopłacalne do egzekwowania na drodze sądowej.

Kary administracyjne a ochrona konsumenta w sądzie

W tym miejscu powstaje jednak pytanie, czy zasadnym jest osłabianie ochrony cywilnoprawnej przysługującej konsumentowi. Miejmy na uwadze, że fakt nałożenia na bank kary administracyjnej, nawet opiewającej na wiele milionów złotych, nie oznacza automatycznie, że przełoży się to na zwrot jakichkolwiek kwot pokrzywdzonemu klientowi. Dużo rozsądniejszym rozwiązaniem wydaje się zatem udostępnienie konsumentowi szerokiej ścieżki cywilnoprawnej. Nie ma bowiem pewności, że instytucje nadzorcze będą wszczynać postępowanie w przypadku każdego naruszenia. A tych w polskim systemie bankowym jest bardzo wiele, o czym świadczy liczba skarg wpływających do Rzecznika Finansowego.

W samym 2025 roku urząd RF otrzymał 13 455 wniosków interwencyjnych dotyczących rynku bankowego i kapitałowego, co daje wzrost o 54 proc. rdr. Aż 8 901 wniosków dotyczyło kredytów – tu wzrost w ujęciu rocznym wyniósł 81 proc. Największy wzrost liczby wniosków odnotowano w przypadku interwencji w sprawach konsumenckich – w 2025 roku wpływ wyniósł 7 767, o 116 proc. więcej niż rok wcześniej.

Rozsądek podpowiada, że obie sankcje powinny się raczej wzajemnie uzupełniać niż ograniczać. Owszem, pozostawienie wszystkiego w rękach sądów nie jest rozwiązaniem optymalnym dla wymiaru sprawiedliwości ani bezpiecznym dla konsumentów: klient rynku finansowego nie jest w stanie wychwycić każdej nieprawidłowości, a kancelarie odszkodowawcze kierują swoje „moce przerobowe” tam, gdzie może się to przełożyć na bezpośrednie zyski. Wniosek? Jeśli naruszenie ma błahy, ale masowy charakter, są większe szanse, że zostanie dostrzeżone i odpowiednio „nagrodzone” przez państwowy system, niż że zwróci ono uwagę kancelarii.

Rzecznik Finansowy: nadzór i prawa konsumenta powinny się uzupełniać

Stanowisko Rzecznika Finansowego w sprawie legislacyjnych planów Ministerstwa Sprawiedliwości zasługuje na uwagę środowisk konsumenckich, przede wszystkim ze względu na wyważony charakter.

Michał Ziemiak w swoim komentarzu dla portalu Rzeczpospolita wskazał, iż najważniejsze jest zapewnienie przez nowy system sankcji skutecznej ochrony konsumentom. RF dostrzega starania ustawodawcy ukierunkowane na jak najlepsze odzwierciedlenie celów i konstrukcji nowej dyrektywy o kredycie konsumenckim oraz na zbudowanie spójnego systemu ochrony, w którym uwzględnione zostaną zarówno rola nadzoru administracyjnego, jak i instrumentów przysługujących konsumentowi.

Rzecznik Finansowy widzi zalety systemu łączącego sankcje administracyjne z sankcjami prywatnoprawnymi. Zwraca uwagę, że mechanizmy te pełnią odmienne role, ale mają uzupełniające się funkcje. Wyjaśnia, że nadzór administracyjny umożliwia reagowanie na nieprawidłowości w skali całego rynku, z kolei sankcje o charakterze prywatnoprawnym pozwalają konsumentowi na ochronę jego indywidualnych interesów. Michał Ziemiak wskazuje ponadto, że kluczowe będzie ukształtowanie tych mechanizmów tak, by tworzyły spójny, skuteczny i zrozumiały dla konsumenta system ochrony. Ale nie tylko. Istotną rolę odgrywa to, by konsument miał zapewnioną realną możliwość dochodzenia swoich roszczeń, bez barier zniechęcających go do skorzystania z posiadanych praw.

Odrębną kwestią jest pogląd RF na plan Ministerstwa, polegający na ograniczeniu możliwości składania pozwów o SKD jedynie do tego sądu, pod który podlega pierwotny posiadacz wierzytelności. Rządzącym chodzi o walkę ze skutkami forum shoppingu, czyli manipulacji właściwością miejscową, dość często stosowaną przez skupy wierzytelności. Spółki te poszukują sądów, które charakteryzują się najkorzystniejszą dla nich linią orzeczniczą, a następnie tworzą w wybranych lokalizacjach swoje siedziby, transferując tam roszczenia bazujące na wierzytelnościach konsumenckich, pozyskanych na drodze cesji. Tu Rzecznik Finansowy nie podchodzi już tak entuzjastycznie do rządowych planów. Wskazuje, że opisywana praktyka może również uderzyć w konsumentów, pozywających banki we własnym imieniu – stracą oni bowiem możliwość wyboru sądu, do którego trafi ich sprawa. W odpowiedzi na ten zarzut Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że proponowane przepisy będą miały charakter czasowy, zaś przekazanie sprawy sądowi znajdującemu się blisko miejsca zamieszkania konsumenta daje szansę na szybsze uzyskanie wyroku.

Proporcjonalność sankcji kredytu darmowego

Wróćmy jeszcze na chwilę do miarkowania samej sankcji. Jest to postulat, o który bankowcy walczyli jak lwy – i udało im się przekonać rząd do konieczności uczynienia SKD proporcjonalną do wagi naruszenia. Podkreślenia wymaga, że w wyroku z lutego 2025 roku, w sprawie C-472/23, TSUE ocenił, że jednolity charakter sankcji występującej w polskim prawie nie stoi w sprzeczności z regulacjami unijnymi. Trybunał wskazał przy tym, że zastosowanie sankcji powinno być zależne od tego, czy waga naruszenia wpłynęła na zdolność konsumenta do oceny zobowiązania. Przypominamy przy tym, że wciąż obowiązująca sankcja kredytu darmowego nie jest karą, którą sąd może zastosować wobec dowolnego naruszenia. Katalog uchybień jest tu zamknięty. Nie jest zatem tak, że sądy zasądzają na rzecz konsumenta darmowy kredyt za błahe błędy, takie jak literówki czy źle postawione przecinki. A przecież taką właśnie narrację próbowały przepchnąć w mediach banki.

Rządzący powinni, naszym zdaniem, podejść z dużą ostrożnością do tworzenia nowych mechanizmów sankcyjnych. Jeśli tego nie zrobią, za chwilę może okazać się, że mamy do czynienia nie z sankcją, czyli karą, a z restytucją, czyli naprawieniem szkody. Pytanie, czy instytucja dysponująca wielomiliardowymi budżetami i utrzymująca wyspecjalizowane departamenty prawne powinna być traktowana w tak ulgowy sposób za nieprzestrzeganie przepisów i masowe wprowadzanie do obrotu prawnego umów, które zawierają błędy. Bank nigdy się nie przyzna, że naruszenie było świadome i ukierunkowane na zysk spółki – narracja jest zawsze ta sama: działania nie były celowe, a obowiązujące przepisy pozwalały sądzić, że instytucja nie łamie prawa. Dlatego tak ważne jest, aby sankcja była adekwatna i zniechęcała banki do balansowania na granicy prawa. Problem tylko w tym, że zgodnie z nową dyrektywą CCD2, sankcja cywilnoprawna musi być skuteczna i proporcjonalna, ale – w odróżnieniu od sankcji publicznoprawnej – nie musi być odstraszająca. Rządzący mogą więc, tworząc nową SKD, wyjść z założenia, że nie musi ona zachęcać przedsiębiorcy do tworzenia bezpieczniejszych umów i doskonalenia procedur informacyjnych.

Trzeba zaznaczyć, że choć dyrektywa nie wymaga, by sankcja cywilnoprawna była odstraszająca, to też w żaden sposób tego nie zakazuje. Unijne przepisy tworzone są z myślą o wszystkich państwach członkowskich, a więc nie uwzględniają indywidualnej specyfiki poszczególnych rynków. Polski rynek znacząco różni się od tych zachodnioeuropejskich, ma bowiem długą „tradycję” stosowania klauzul abuzywnych, a działające na nim podmioty w pewnym momencie wręcz wyspecjalizowały się w tworzeniu przepisów wysokiego ryzyka. Chociażby dlatego warto rozważyć utrzymanie dotychczasowego kierunku i pozostawienie sankcji prywatnoprawnej odstraszającą.

Co łączy prace nad nową ustawą z ustawą frankową?

Na koniec chcielibyśmy jeszcze zwrócić uwagę naszych Czytelników na pewne podobieństwa pomiędzy toczącym się procesem legislacyjnym, a tym, który zakończył się w sierpniu br., wprowadzeniem ustawy frankowej. Znów nad projektowanymi rozwiązaniami czuwa Aneta Wiewiórowska-Domagalska, pełnomocniczka ministra sprawiedliwości ds. ochrony praw konsumenta, oraz Arkadiusz Myrcha, wiceminister sprawiedliwości. W mediach projekt promowany jest głównie przez Wiewiórowską, która tak jak poprzednio, tłumaczy opinii publicznej meandry unijnego prawa, w kontekście regulacji konsumenckich. Znów mamy projekt, który z jednej strony budzi ogromne nadzieje środowisk konsumenckich, a z drugiej generuje obawy o to, czy resort, tworząc przepisy, nie ugnie się nadmiernie pod naciskiem banków.

Tak jak poprzednio, działania władzy są uważnie obserwowane przez profesjonalnych pełnomocników prawnych, wyspecjalizowanych w ochronie interesów konsumenckich, a także przez same organizacje konsumenckie. Wszelkie wątpliwości związane z tym projektem są przedstawiane publicznie, co zmusza resort do zwiększenia ostrożności. Projektowane przepisy dotyczą niezwykle szerokiego rynku i wpłyną na wygodę, z jaką konsument będzie mógł dochodzić swoich roszczeń. Jesteśmy w roku przedwyborczym, a więc na konsumenta trzeba patrzeć znacznie szerzej niż zwykle – w tym jak na potencjalnego wyborcę.

Ministerstwo chce wdrożyć ustawę przed końcem bieżącej kadencji, co może okazać się trudne, zwłaszcza jeśli w toku konsultacji publicznych i komisji sejmowych zetrą się ze sobą interesy banków i oczekiwania ich klientów. Znamy to już ze wspomnianej wcześniej ustawy frankowej, która, nim weszła w życie, przeszła poważną metamorfozę, polegającą na eliminacji tych zapisów legislacyjnych, które były najbardziej krytykowane przez środowiska konsumenckie. Politycy dosłownie skapitulowali pod naporem krytyki pochodzącej od wyborców i zdecydowali się zagłosować przeciwko najbardziej kontrowersyjnym rozwiązaniom, takim jak np. przywrócenie terminu na zgłoszenie potrącenia w toczących się postępowaniach. Wniosek? Ostateczne założenia projektu wciąż jeszcze mogą się zmienić, a kluczowy może się okazać nadchodzący etap konsultacji publicznych.

Najważniejsze wnioski

  • Planowane przez resort sprawiedliwości (i rekomendowane przez dyrektywę CCD2) stworzenie systemu silnych sankcji publicznoprawnych bez wątpienia jest z korzyścią dla konsumenta, zwłaszcza w przypadkach gdy roszczenie ma relatywnie niedużą wartość
  • Sam pomysł miarkowania sankcji prywatnoprawnej jest uzasadniony, natomiast wątpliwości wzbudza plan wprowadzenia do ustawy mechanizmów restytucyjnych, które nie zniechęcą banków do stosowania abuzywnych klauzul umownych
  • Rzecznik Finansowy chwali rozwiązania proponowane przez resort sprawiedliwości, ale nie wszystkie. Wskazuje na zagrożenia związane z ustanowieniem sztywnych ram we właściwości miejscowej sądów
  • Ujawniony przez Ministerstwo Sprawiedliwości plan zmian legislacyjnych nie jest ostateczną propozycją. Przed nami konsultacje publiczne, w trakcie których szansę na przedstawienie swoich postulatów zyska strona konsumencka. Ostatecznie projekt może podzielić los ustawy frankowej, tj. wejść w życie w zauważalnie innym kształcie, niż wynikałoby to z jego pierwotnej wersji.
FrankNews
FrankNews
FrankNews.pl to portal informacyjny poświęcony tematyce rynku kredytowego oraz sporów konsumentów z bankami. Redakcja serwisu od 2014 roku śledzi rozwój orzecznictwa sądowego, zmiany w przepisach prawa oraz zjawiska wpływające na sytuację kredytobiorców w Polsce. Doświadczenia zebrane przy tworzeniu materiałów publikowanych wcześniej w mediach i portalach internetowych stały się podstawą do uruchomienia w 2020 roku serwisu FrankNews.pl — miejsca, w którym informacje dotyczące tej tematyki są gromadzone i prezentowane w formie bieżących wiadomości oraz analiz. Materiały publikowane na FrankNews.pl nie stanowią porady prawnej ani finansowej. Treści odzwierciedlają stanowisko ich autorów i służą przedstawieniu faktów, orzeczeń oraz kontekstu opisywanych wydarzeń. Materiały zamieszczone w serwisie Franknews.pl nie są substytutem dla profesjonalnych porad prawnych. Franknews.pl nie poleca ani nie popiera żadnych konkretnych procedur, opinii lub innych informacji zawartych w serwisie. Zamieszczone materiały są subiektywnymi wypowiedziami autorów.

Related Articles

Najnowsze