Media piszą o zyskach PKO BP i BNP Paribas. Prawdziwy problem ukryto w raportach

Sankcja kredytu darmowego pozwala konsumentowi oddać bankowi tylko pożyczony kapitał, bez odsetek i prowizji, jeśli bank przy zawieraniu umowy nie dopełnił obowiązków informacyjnych. Dla banków to dziś jedno z najszybciej rosnących ryzyk prawnych, ale w nagłówkach o wynikach kwartalnych prawie go nie widać.

PKO BP i BNP Paribas Bank Polska opublikowały raporty za trzy kwartały 2026 r. niemal jednocześnie, oba zatwierdzone 4 listopada. Media skupiły się na zyskach: 8,2 mld zł w PKO BP i 1,7 mld zł w BNP Paribas. Tymczasem w notach o sprawach sądowych oba banki pokazały coś ciekawszego. PKO BP ma 9 420 toczących się spraw o darmowy kredyt na 286 mln zł. BNP Paribas zmienił zasady tworzenia rezerw i od teraz odkłada pieniądze na każdy pozew SKD, który do niego wpływa.

Ile spraw o darmowy kredyt mają PKO BP i BNP Paribas?

Na koniec września 2026 r. przeciwko grupie PKO BP toczyło się 9 420 postępowań dotyczących sankcji kredytu darmowego o łącznej wartości 286 mln zł. Na koniec 2025 r. było ich 6 677 o wartości 180 mln zł, więc w ciągu dziewięciu miesięcy liczba spraw wzrosła o 41 proc., a ich wartość o 59 proc. Bank podaje, że sprawy dotyczą głównie pożyczek gotówkowych i są wytaczane przez klientów albo przez firmy, które odkupiły od nich roszczenia.

BNP Paribas liczy inaczej. Podaje, że od 2021 r., kiedy wpłynęły pierwsze pozwy, otrzymał ich łącznie 2 220 o wartości przedmiotu sporu 58,6 mln zł. Z tej liczby 1 403 sprawy są w pierwszej instancji, 329 w drugiej, a 488 zakończyło się prawomocnie. W toku jest więc 1 732 sprawy. Do tego dochodzi 81 spraw windykacyjnych, w których klienci podnieśli zarzut skorzystania z sankcji.

Średnia wartość sporu jest w obu bankach podobna: w PKO BP ok. 30 tys. zł na sprawę, w BNP Paribas ok. 26 tys. zł na pozew. To typowa skala sporów o pożyczki i kredyty gotówkowe, w których klient domaga się zwrotu zapłaconych odsetek i prowizji.

Dlaczego BNP Paribas zmienił zasady tworzenia rezerw?

To najważniejsza informacja z raportu BNP Paribas, choć ukryta głęboko w nocie o sprawach sądowych. Bank napisał, że w III kwartale 2026 r. zmienił metodologię tworzenia rezerw na postępowania o sankcję kredytu darmowego:

Na 30 września rezerwa na ryzyko prawne związane z sankcją kredytu darmowego wynosiła 24,8 mln zł. W samym III kwartale bank dotworzył 23,3 mln zł rezerwy na koszty spraw sądowych i ryzyko prawne dotyczące kredytów konsumpcyjnych. Z prostego odejmowania wynika, że przed zmianą metodologii rezerwa mogła wynosić ok. 1,5 mln zł. Bank nie podaje jednak wprost stanu z 30 czerwca, a na koniec 2025 r. nie wykazywał jej jako osobnej pozycji, więc to wyliczenie należy traktować ostrożnie. Bank zapowiada, że w kolejnych kwartałach będzie aktualizował rezerwę wraz z napływem nowych pozwów.

Równie ciekawe jest jedno zdanie o orzecznictwie. BNP Paribas, podobnie jak PKO BP, twierdzi, że wyroki są dla niego w przeważającej części korzystne. Dodaje jednak coś, czego PKO BP nie napisał: bank „zaobserwował zmianę tego pozytywnego trendu”. Koszty obsługi prawnej spraw SKD wyniosły w BNP Paribas po trzech kwartałach 8,5 mln zł, podczas gdy rok wcześniej bank w ogóle ich nie wykazywał.

Jak PKO BP podchodzi do rezerw na sankcję kredytu darmowego?

PKO BP nie wykazuje rezerwy przypisanej wprost do spraw o sankcję kredytu darmowego. Bank pisze, że kwestionuje zasadność roszczeń, a dotychczasowe orzecznictwo jest w większości dla niego korzystne. W raporcie widać jednak szybki wzrost innej pozycji: rezerwy na zagadnienia związane z ochroną konsumentów. W trzech kwartałach 2026 r. grupa utworzyła jej 649 mln zł, wobec 197 mln zł rok wcześniej, a jej stan wzrósł z 412 mln zł na koniec 2025 r. do 1 054 mln zł na koniec września. Bank nie wyjaśnia, jakich roszczeń dotyczy ta rezerwa, więc nie można przesądzać, że obejmuje sprawy SKD.

W tym samym miejscu, w którym PKO BP pisze o korzystnym dla siebie orzecznictwie, streszcza wyrok Sądu Najwyższego z 8 lipca 2026 r. (II CSKP 89/26). Bank sam przytacza tezę, że według SN „do zastosowania sankcji kredytu darmowego wystarczy choćby jedno naruszenie obowiązków informacyjnych wynikających z ustawy”.

Ile kosztował wyrok TSUE o odsetkach od prowizji?

Oba banki pokazały też koszt wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z 23 kwietnia 2026 r. w sprawie C-744/24. TSUE uznał, że bank nie może naliczać odsetek od prowizji i innych kosztów doliczonych do kredytu, a jedynie od kwoty faktycznie wypłaconej klientowi. PKO BP obniżył z tego powodu przychody odsetkowe o 173 mln zł i ujął tę korektę w II kwartale. BNP Paribas oszacował łączny wpływ wyroku na 45,5 mln zł.

Ważniejsza od samych kwot jest różnica w podejściu. BNP Paribas napisał, że przy kredytach niespłaconych na 23 kwietnia 2026 r. przestał naliczać odsetki od kosztów kredytu, wysłał klientom zmienione harmonogramy i informację o kwocie odsetek do zwrotu. Do tego utworzył 12,2 mln zł rezerwy na zwroty odsetek naliczonych przed dniem wyroku, w tym od kosztów kredytów konsumenckich już spłaconych. Bank dodaje, że przed wyrokiem kredytowanie kosztów występowało w jego ofercie tylko przy kredytach samochodowych, w zakresie ubezpieczeń.

Raport PKO BP nie zawiera takiej deklaracji. Z wrześniowej informacji biura prasowego banku wynikało, że automatycznie rozliczane są odsetki pobrane od kredytowanych kosztów od 23 kwietnia 2026 r., a odsetki sprzed tej daty nie zostały objęte automatycznym rozliczeniem. Raport kwartalny nie mówi nic o zwrotach za wcześniejsze okresy ani o umowach spłaconych.

Co zestawienie dwóch banków mówi o całym rynku?

Spadek zysku BNP Paribas nie wynika ze sporów konsumenckich. Bank tłumaczy go przede wszystkim podwyżką podatku dochodowego dla banków z 19 do 30 proc., która zwiększyła jego obciążenie podatkowe o 337 mln zł. Na tym tle koszty związane z sankcją kredytu darmowego wyglądają skromnie. Ich znaczenie polega jednak na tym, że rosną od zera i według samych banków będą rosły dalej.

Szerszy obraz daje fragment raportu BNP Paribas o otoczeniu rynkowym. Bank przytacza tam dane, które wiceprezeska Związku Banków Polskich podała PAP Biznes: na koniec września 2026 r. w całym sektorze toczyło się ok. 34 tys. spraw o sankcję kredytu darmowego, a reklamacji było ok. 120 tys. Według ZBP ok. 80 proc. sporów kończy się wyrokami korzystnymi dla banków, a ok. 60 proc. pozwów opiera się na cesji roszczeń na firmy odszkodowawcze. To dane branżowej organizacji banków, a nie statystyka sądowa. Jeśli przyjąć je za punkt odniesienia, na samo PKO BP przypadałoby ponad 25 proc. wszystkich spraw w Polsce, choć banki mogą liczyć postępowania w różny sposób.

BNP Paribas przypomina też, że Komitet Stabilności Finansowej w komunikacie z 30 września 2026 r. uznał ryzyko prawne związane z sankcją kredytu darmowego, obok ryzyka geopolitycznego, za najważniejsze źródło zagrożenia dla stabilności systemu finansowego. Bank odnotowuje również, że 22 października Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawiło bankom i kredytobiorcom propozycje zmian, według których sankcja miałaby przysługiwać tylko przy poważnych naruszeniach, a projekt ustawy ma zostać opublikowany na początku grudnia. Do tego czasu o losie spraw zdecydują sądy oraz kilkanaście pytań prejudycjalnych, które BNP Paribas wylicza w swoim raporcie.

Dlaczego media tego nie zauważyły?

Bo kwoty są dla banków na razie niewielkie. 286 mln zł wartości sporów to w PKO BP ułamek kwartalnego zysku, a rezerwa BNP Paribas na sankcję kredytu darmowego to niecałe 25 mln zł. Kierunek jest jednak wyraźny. Oba banki opisały zmiany w swojej praktyce: PKO BP ujął koszt wyroku dotyczącego odsetek od kosztów kredytu w II kwartale, a BNP Paribas zmienił metodologię rezerw w III kwartale i otwarcie przyznał, że trend w orzecznictwie przestaje być dla niego tak korzystny. Gdy bank zmienia metodologię rezerw, zwykle oznacza to, że jego ocena ryzyka się zmieniła, nawet jeśli w komunikatach nadal pisze, że roszczenia klientów są bezzasadne.

Dla kredytobiorców wniosek jest praktyczny. Kto spłacał pożyczkę lub kredyt gotówkowy z doliczoną prowizją, powinien sprawdzić, czy bank sam rozliczył nadpłacone odsetki i za jaki okres. Niezależnie od tego warto zweryfikować samą umowę pod kątem sankcji kredytu darmowego, pamiętając, że uprawnienie do skorzystania z niej wygasa po upływie roku od dnia wykonania umowy. Początek tego terminu jest przedmiotem sporów i wymaga oceny konkretnej sprawy; nie należy automatycznie utożsamiać go z zapłatą ostatniej raty. Z SKD można korzystać również w trakcie spłaty kredytu.