W toku prac legislacyjnych nad nową ustawą o kredycie konsumenckim doszło do ciekawego zwrotu akcji. Otóż Ministerstwo Sprawiedliwości, powołując się na unijne prawo, zaczęło tłumaczyć polskiej opinii publicznej, że nowe mechanizmy sankcyjne dotyczące naruszeń w umowach konsumenckich muszą zostać… zawężone. Do tej pory przepisy unijne służyły za parasol ochronny nie rządowi, a stronie konsumenckiej, która dzięki nim zyskała praktyczną możliwość skutecznego dochodzenia roszczeń przeciwko bankom. Od 20 listopada 2026 roku państwa członkowskie powinny zacząć stosować regulacje zawarte w nowej dyrektywie o kredycie konsumenckim, znanej w mediach jako CCDII. Wg resortu, sankcja prywatnoprawna przewidziana w polskim prawie nie musi być, w odróżnieniu od sankcji publicznoprawnej, odstraszająca, a jedynie skuteczna i proporcjonalna. Czy to oznacza, że już wkrótce sankcja kredytu darmowego, jaką znamy obecnie, przejdzie do historii?
Z tekstu dowiesz się:
- Co wiadomo o założeniach nowej ustawy o kredycie konsumenckim, w kontekście mechanizmów sankcyjnych dedykowanych naruszeniom popełnianym przez banki
- Jakie naruszenia Ministerstwo Sprawiedliwości nadal chce karać pełną sankcją kredytu darmowego, a które mają być traktowane łagodniej niż dotychczas
- Co z terminem na zgłoszenie przez konsumenta oświadczenia o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego
- Czym kieruje się Ministerstwo Sprawiedliwości w kształtowaniu sankcji publicznoprawnej, stanowiącej odpowiedź na uchybienia przedstawicieli sektora bankowego.
Znane są kolejne szczegóły projektu nowej ustawy o kredycie konsumenckim. Takie zmiany mogą wejść w życie już w przyszłym roku
Dnia 22 października 2026 roku w Ministerstwie Sprawiedliwości odbyło się spotkanie prekonsultacyjne poświęcone nowej ustawie o kredycie konsumenckim. W trakcie spotkania zaprezentowane zostały ogólne założenia nowych mechanizmów sankcyjnych, przewidzianych za naruszenia popełniane przez instytucje finansowe w relacjach z konsumentami. Z materiałów, które trafiły do sieci po tym spotkaniu, wyłania się dość niepokojący obraz. Ministerstwo Sprawiedliwości wyraźnie stara się zmarginalizować rolę sankcji prywatnoprawnych na rzecz tych publicznoprawnych. Co to oznacza?
Rządzącym zależy na stworzeniu mechanizmów, które pozwolą na odpowiedni nadzór nad rynkiem finansowym. Pełnomocniczka ministra sprawiedliwości ds. ochrony praw konsumenta, dr Aneta Wiewiórowska-Domagalska wyjaśnia na łamach Rzeczpospolitej, że jest to kierunek wprowadzany przez samą dyrektywę CCD2, a konkretnie art. 44 i motywy 90-92. Unijna dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie do stworzenia kompletnego systemu takiego nadzoru, którego skuteczność ma zostać zagwarantowana przez kary nakładane przez odpowiednie organy nadzoru.
Ministerstwo chce postawić na sankcje publicznoprawne
Pełnomocniczka podkreśla, że sankcje administracyjne powinny być, zgodnie z unijnym prawem, skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. W tym miejscu warto wyjaśnić, co tak właściwie kryje się pod pojęciem odstraszającego charakteru sankcji. Chodzi o to, by pozbawić przedsiębiorcę korzyści z popełnionego naruszenia, jak również zniechęcić go, jak i innych przedsiębiorców, do powielania podobnych naruszeń w przyszłości. Zdaniem Wiewiórowskiej, sankcja publicznoprawna ma tę przewagę nad wyrokami sądów (nad sankcją cywilnoprawną), że pozwala „na szybsze i skuteczniejsze osiągnięcie wysokiego standardu ochrony konsumenta”.
Pani pełnomocnik wskazuje też, że sankcja ta jednakowo chroni wszystkich konsumentów i daje możliwość sankcjonowania wszystkich naruszeń. Jest to oczywiste nawiązanie do sytuacji panującej obecnie na polskim rynku usług prawnych, zdominowanym przez kancelarie odszkodowawcze, które selekcjonują przyjmowane sprawy w sposób zgodny z przyjętym modelem biznesowym, a zatem przekładający się na wzrost ich własnego zysku.
Najprościej rzecz ujmując, dziś konsument dysponujący wierzytelnością wartą kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy złotych, nie będzie miał żadnego problemu ze znalezieniem firmy, która poprowadzi sprawę przeciwko instytucji finansowej, czy to występując w imieniu klienta, czy działając w modelu cesyjnym (gdzie wierzytelność jest zbywana odpłatnie na rzecz takiej firmy). Sytuacja diametralnie zmienia się, gdy wartość roszczenia jest dużo niższa: wówczas konsument może mieć problem ze znalezieniem kancelarii odszkodowawczej, która przyjmie jego sprawę. Z kolei dochodzenie takiego roszczenia we współpracy z radcą prawnym czy adwokatem może się okazać nieopłacalne ze względu na wysokość opłaty wstępnej i ryzyko związane z ewentualną przegraną (w przypadku której kredytobiorca pokrywa zwykle całość kosztów sądowych).
Sankcja kredytu darmowego do przebudowy. Koniec z jednolitą karą za bankowe naruszenia
Kierunek przyjęty przez Ministerstwo Sprawiedliwości w oparciu o dyrektywę CCDII wydaje się zatem właściwy, przynajmniej w odniesieniu do tworzenia systemu opartego o nieuchronne kary administracyjne, jest jednak małe „ale”. Równolegle z tworzeniem systemu sankcji publicznoprawnych, rządzący chcą zmodyfikować charakter i zakres sankcji prywatnoprawnych, w oparciu o które polscy konsumenci dochodzą dziś roszczeń w sądach.
Wg Ministerstwa (które powołuje się tu na unijne przepisy), sankcja prywatnoprawna musi być skuteczna i proporcjonalna, ale nie musi być odstraszająca. Teoretycznie pozwala to na złagodzenie czy miarkowanie dotychczasowej sankcji, wprowadzonej do polskiego prawa w 2011 roku pod postacią art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim. Obecna sankcja jest jednolita i przewiduje zwolnienie konsumenta z wszelkich opłat, które bank naliczył w związku z uruchomieniem kredytu konsumenckiego. Z tej sankcji konsument może jednak skorzystać w ściśle sprecyzowanych przypadkach, określonych we wciąż obowiązującej ustawie.
Ponieważ w ostatnich dwóch latach liczba pozwów o SKD radykalnie wzrosła, banki zaczęły kolportować w przestrzeni publicznej narrację, jakoby konsumenci domagali się darmowego kredytu w kontrze za drobne uchybienia i literówki, pozostające bez wpływu na sytuację finansową takiego klienta, jak również na jego zdolność do obiektywnej oceny charakteru zobowiązania. Tymczasem eksperci prawni reprezentujący stronę konsumencką wskazują, że zdecydowana większość roszczeń wynika z faktu, że bank skredytował prowizję lub inne koszty kredytowe i pobrał z tego tytułu odsetki, co w konsekwencji doprowadziło do zafałszowania RRSO (rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania). Opisywana praktyka została uznana przez TSUE za nieuczciwą w wyroku C-744/24 z 23 kwietnia 2026 roku, w sprawie przeciwko Pekao S.A.
Wcześniej, w lutym 2024 roku, TSUE wydał wyrok w sprawie C-472/23, potwierdzając, że prawo unijne nie stoi na przeszkodzie temu, by państwo członkowskie UE stosowało w swoich przepisach jednolitą sankcję przewidzianą za naruszenia popełniane przeciwko konsumentom przez instytucje z rynku finansowego. Co ważne, z Ministerstwa Sprawiedliwości już płyną głosy, że nowe mechanizmy, wprowadzane dyrektywą CCDII, powodują, że staje się konieczna weryfikacja tego, w jakim zakresie dotychczasowe unijne orzeczenia wydane w obszarze sankcji pozostają aktualne.
Ministerstwo Sprawiedliwości wspaniałomyślnie utrzyma SKD w nowej ustawie. UE nie wymaga, by taka sankcja istniała w krajowym prawie
W tekście opublikowanym w Rzeczpospolitej pełnomocniczka Ministra Sprawiedliwości podkreśla dwie kwestie, które mogą (i powinny) budzić niepokój konsumentów. Po pierwsze, zwraca uwagę na fakt, że unijny ustawodawca nie nakłada na państwa członkowskie obowiązku udostępnienia w prawie krajowym sankcji prywatnoprawnej. Po drugie, podkreśla zupełny charakter dyrektywy CCD2, co oznacza, że państwom członkowskim nie wolno odstępować od ram przyjętych w tym dokumencie, czy to poprzez wprowadzanie przepisów zaostrzających standard ochrony konsumenta czy łagodzących go na korzyść instytucji profesjonalnych.
Można zauważyć, że resort kreuje się poniekąd na dobrodzieja, który wcale nie musi utrzymywać sankcji prywatnoprawnej w nowej ustawie o kredycie konsumenckim. Mimo to, wspaniałomyślnie decyduje się nie eliminować jej w całości, a jedynie chce ją zmodyfikować, celem dostosowania do nowych europejskich reguł. Jak miałby wyglądać ten nowy standard ochrony konsumenta? Możemy się tego dowiedzieć z materiałów udostępnionych przez resort w ubiegłym miesiącu.
Resort powołuje się między innymi na motyw 52 nowej dyrektywy, zgodnie z którym środki ochrony prawnej przyjęte przez państwo członkowskie mogą skutkować odszkodowaniem i obniżeniem całkowitego kosztu kredytu do poniesienia przez konsumenta lub rozwiązaniem umowy o kredyt.
Jeśli Ministerstwu Sprawiedliwości uda się przeforsować proponowane zmiany (przypominamy, że rządzący chcą, by ustawa weszła w życie przed końcem obecnej kadencji Sejmu), to sankcja kredytu darmowego pozostanie w polskim prawie, ale dla okrojonego katalogu naruszeń, wśród których znajdą się:
- naruszenie przez kredytodawcę obowiązku informacyjnego dotyczącego całkowitej kwoty kredytu, całkowitej kwoty do zapłaty, okresu obowiązywania umowy, a także oprocentowania
- niesporządzenie przez kredytodawcę lub niedostarczenie konsumentowi umowy
- naruszenie prawa konsumenta do wcześniejszej spłaty kredytu i do odzyskania części kosztów
- naruszenie przepisów dotyczących sprzedaży wiązanej produktów bankowych
- pobranie od konsumenta opłaty przed zawarciem umowy.
Prawdopodobnie nie jest to pełny katalog naruszeń kwalifikujących umowę do objęcia SKD – ostateczny zakres ochrony, jak i sam kształt projektu wciąż nie są znane. Należy oczekiwać, że projekt będzie poddawany modyfikacjom w trakcie konsultacji publicznych, a także w trakcie prac w komisjach sejmowych – tak przynajmniej było w przypadku ustawy frankowej. W dużej mierze to od determinacji konsumentów zależeć będzie, jakie naruszenia zostaną objęte najdotkliwszą z sankcji, a za które przysługiwać będzie jedynie restytucja.
Czy mechanizmy o charakterze restytucyjnym powstrzymają falę bankowego bezprawia?
No właśnie, restytucja. To słowo ma w przypadku nowej ustawy ogromne znaczenie – w odniesieniu do dużej grupy naruszeń polski ustawodawca chce ograniczyć karę dla przedsiębiorcy do naprawienia szkody lub zaniechania poboru opłaty, którą wprowadzono z naruszeniem prawa. Przykład? Jeśli instytucja finansowa nie poinformowała konsumenta (lub zrobiła to nienależycie) o prowizji za wcześniejszą spłatę czy np. o koszcie prowadzenia rachunku, to konsument jest zwolniony z ponoszenia tego kosztu. Najważniejsze pytanie związane ze śmiałymi planami rządzących brzmi: czy tego rodzaju kara, polegająca po prostu na pozbawieniu banku prawa do pobrania takiej opłaty, jest w stanie zachęcić przedstawicieli sektora bankowego do tworzenia lepszych i bezpieczniejszych umów?
Zastanówmy się też, w ilu przypadkach konsument będzie w stanie w ogóle stwierdzić, że jego umowa zawiera tego rodzaju błąd lub uchybienie? Czy resort planuje „prześwietlać” każdą umowę i występować niczym Robin Hood w obronie konsumenta, zanim ten jeszcze pozyska wiedzę o tym, że bank nie dopełnił swoich obowiązków? Mamy co do tego poważne wątpliwości – zwłaszcza że do tej pory Państwo Polskie nieszczególnie skutecznie chroniło najsłabszych klientów rynku finansowego przed abuzywnymi praktykami sektora finansowego. Gdyby było inaczej, do sądów nie trafiłoby pół miliona roszczeń frankowiczów, jak również kilkadziesiąt tysięcy pozwów o SKD.
Wśród pomysłów legislacyjnych Ministerstwa Sprawiedliwości znalazły się też takie, które rzeczywiście mogłyby wpłynąć na wzmocnienie ochrony konsumenta, a nie jedynie na odciążenie polskich sądów. Resort proponuje bowiem koncepcję, zgodnie z którą po stwierdzeniu nieważności umowy (lub jej niezawarcia) rozliczenie świadczeń powinno zostać przeprowadzone zgodnie z pierwotnie ustalonym terminem. W efekcie, konsument, któremu udało się doprowadzić do unieważnienia umowy, nie musiałby natychmiast oddawać pozostałej do spłaty kwoty kapitału.
Ponadto, z dotychczasowych deklaracji przedstawicieli Ministerstwa wynika, że roczny termin na skorzystanie z sankcji nie ulegnie zmianie – tak jak do tej pory, będzie liczony od momentu wykonania umowy, a nie od wypłaty kapitału. Banki z pewnością będą niepocieszone takim obrotem spraw, gdyż liczyły, że roszczenia konsumenckie będą się przedawniać jeszcze przed pełną spłatą zobowiązań.
Tymczasem liczba powództw o sankcję kredytu darmowego systematycznie rośnie: w III kwartale 2026 roku do sądów wpłynęły 8 284 pozwy: o 89 proc. więcej niż w I kwartale i o 20,5 proc. więcej niż kwartał wcześniej. Maleje liczba powództw złożonych po przeprowadzeniu cesji wierzytelności: w III kwartale kancelarie odszkodowawcze i skupy wierzytelności były odpowiedzialne za 40 proc. nowych spraw o SKD. W I kwartale br. ich udział w pozywaniu banków o sankcję wynosił prawie 73 proc. Od początku bieżącego roku do końca września do polskich sądów wpłynęło 19 531 pozwów o sankcję kredytu darmowego, z czego 18 895 spraw trafiło do sądów I instancji.
Dane te nabierają znaczenia w stosunku do planów Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczących ograniczenia SKD na rzecz sankcji publicznoprawnej, a także w kontekście niepewności co do tego, w jaki sposób sądy będą w przyszłości podchodzić do unijnych wyroków wydanych przed wdrożeniem dyrektywy CCDII. Nie można wykluczyć, że rządzący, poprzez jasne deklaracje dotyczące zawężenia sankcji, dążą do wypchnięcia z rynku skupów wierzytelności, bez bezpośredniej ingerencji w swobodę działalności gospodarczej. Rządzący podkreślają, że do zmian w przepisach zmusza ich unijne prawo, co stanowi jasny komunikat dla rynku: ograniczamy sankcję, bo musimy to zrobić, a nie dlatego, że nie podoba nam się wasz model biznesowy i jego wpływ na sytuację w sądownictwie. Na ile to podejście obroni się w sądach, a następnie przed TSUE, trudno dziś spekulować. Z pewnością wiele wydarzy się jeszcze na etapie konsultacji – atmosfera w środowisku konsumenckim jest bowiem niezwykle gorąca, a determinacja banków do zneutralizowania sankcji – silniejsza niż kiedykolwiek.
PODSUMOWANIE:
W nowych przepisach krajowych, bazujących na unijnej dyrektywie CCD2, uregulowane zostaną mechanizmy sankcyjne przewidziane za naruszenia obowiązków informacyjnych w umowach kredytów konsumenckich. Dominująca ma być sankcja publicznoprawna, pozwalająca na szybkie i skuteczne zapewnienie należytego standardu ochrony konsumenta, bez angażowania w cały proces krajowych sądów. Państwo Polskie ma nadzorować rynek pod kątem abuzywnych praktyk i karać instytucje finansowe w sposób skuteczny, proporcjonalny oraz odstraszający.
W przypadku sankcji prywatnoprawnej, czyli tej, z której dziś korzystają konsumenci sądzący się o SKD, nie ma konieczności zapewnienia odstraszającego skutku. Ministerstwo Sprawiedliwości jasno daje do zrozumienia, że dyrektywa CCD2 nie nakłada na rządzących obowiązku wprowadzania takiej sankcji do krajowego prawa. Obligatoryjne jest natomiast stworzenie systemu administracyjnego nadzoru nad rynkiem, którego skuteczność ma być gwarantowana właśnie przez sankcje o charakterze publicznoprawnym.
Sankcja kredytu darmowego nie zniknie z ustawy: zostanie utrzymana dla określonego, węższego niż dotychczas, katalogu naruszeń. Prócz niej, obowiązywać będą dodatkowe mechanizmy sankcyjne, w części mające charakter restytucyjny. W przypadku drobniejszych uchybień konsument nie będzie mógł domagać się zwolnienia go ze wszystkich opłat: bank może zostać pozbawiony prawa do pobrania opłaty, o której nie poinformował klienta lub zrobił to nierzetelnie. Wzbudza to oczywiste kontrowersje i prowokuje pytania o to, czy tego rodzaju sankcja może w ogóle zapobiec kolejnym naruszeniom w sektorze.
Ostateczny kształt projektu ustawy nie jest jeszcze znany. Nie wiemy zatem, jak Ministerstwo Sprawiedliwości dokładnie wyobraża sobie katalog naruszeń objętych SKD, a także cały system sankcyjny, w oparciu o który konsumenci będą mogli dochodzić swoich roszczeń. Według zapewnień resortu, ustawa ma wejść w życie przed końcem bieżącej kadencji Sejmu. Zostało zatem naprawdę niewiele czasu na przeprowadzenie szerokich konsultacji publicznych, prace w komisjach i na samo uchwalenie aktu prawnego.


